Previous Next

Ülkemiz, jeopolitik konumundan dolayı geçiş bölgesi özelliği göstermektedir. Son zamanlarda sınır ülkeleri ya da yakın coğrafyalardaki ülkelerden gelen insan akını nedeniyle ülkemize gelen yabancı ve böylece yabancı işçi sayısı oldukça artmıştır. Çalışma hakkı evrensel bir hak olup uluslararası sözleşemler ve Anayasa'da korunmaktadır. Yabancı işçinin de hayatını devam ettirebilmesi için çalışmaya ihtiyacı bulunmaktadır. Bunun için de yabancı çalışan, ülkemiz kanunlarına göre hukuken bir çalışma izni almalıdır. Buna karşın çalışma izni bulunmadan ülkemizde çalışan yabancılar kaçak işçi statüsünde çalışmaktadır. İşverenler, kaçak işçiye genel olarak kayıtlı çalışanlara verdiğinden daha az ücret ödemektedir. Böylece işverenin, çalıştırdığı işçi için yaptığı maliyet oldukça düşmektedir. Makalemizde yabancı işçi hangi haklara sahiptir, yabancı çalışanların hakları üzerinde durulacaktır.
 
1. Yabancı işçi çalışma izni almalı mıdır?
Çalışma izni, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının yabancı işçiye, ülkemizde çalışması için izin ve ikamet hakkı veren bir belgedir. Resmi bir belge olan çalışma izninin geçerli olduğu dönemde yabancı işçi, ülkemizde çalışabilir ve oturma hakkı kazanır. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanununda, yabancı işçilerin ülkemizde çalışmaya başlamaları öncesinde çalışma izni ya da çalışma izninden muaf olduklarına dair bir belge almaları zorunlu tutulmuştur. Yabancının geçerli çalışma izni ya da çalışma izni muafiyetini almadan çalışmaları durumunda yabancı çalışan ve işveren hakkında hukuksal işlem uygulanacaktır.
Yasal çalışma izni bulunmayan yabancı çalışan, iş güvencesine sahip değildir. Bu nedenle iş güvencesinin sağladığı korumalardan da faydalanamamaktadır. Çalışma izni bulunmayan yabancı işçiyi istihdam eden işverene idari para cezasının yanı sıra, işyeri kapatma cezasına varan cezalar da verilebilecektir.
Çalışma izni bulunmayan yabancı çalışan, Uluslararası İşgücü Kanunu ya da İş Kanununda sayılan güvence ve haklardan yararlanamazlar. Dolayısıyla yasal çalışma izni bulunmayan yabancı işçiler, Türk vatandaşlarının iş mevzuatından sağlamış olduğu haklarını elde edemeyecektir.  Bunun yanı sıra yasal çalışma izni bulunmayan yabancının Göç idaresiyle ilişiği kesilerek, oturma izinleri de biteceğinden sınırdışına konu edilmeleri gerekecektir. Bu yabancıların ülkemize yeniden girişleri de engellenebilecektir.
 
2. Hangi yabancılar çalışma izni almalıdır?
4817 sayılı Kanunun 4. maddesine göre ülkemizin tarafı olduğu ikili ya da çok taraflı uluslararası belgelere göre farklı bir düzenlemeye gidilmedikçe, yabancılar ülkemizde bağımlı ya da bağımsız çalışmaları öncesinde çalışma izni almalıdır. Ülkemizin menfaatlerinin gerekli kılması durumunda ya da zorlayıcı nedenlerle, çalışmaları öncesinde ilgili makamın bilgilendirilmesi kaydıyla, çalışma süresinin bir ayı geçmemesi ve Bakanlığın onayının alınması halinde, çalışma izninin iş başlangıcı sonrasında alınabilmesi de mümkündür.
Diğer kanunlar veya ülkemizin tarafı olduğu uluslararası belgelerde belirtilen yabancılar, çalışma izni almadan ülkemizde çalışabilmekte ya da işveren tarafından çalıştırılabilmektedir. Bu yabancılar çalışma izni muafiyetini alarak ülkemizde çalışma izni almadan çalışabilecek ve oturma iznine sahip olacaklardır. Bunun yanı sıra çıkma izniyle Türk vatandaşlığından çıkan mavi kart sahipleri, çalışma izni almak zorunda değildir. Bu kimseler de ülkemizde çalışma izni olmadan çalışabilmektedir. Bunlar dışında kalan, yani çalışma izni muafiyeti bulunmayan veya mavi kartı olmayan kimselerin, çalışabilmeleri için çalışma izni almaları gerekir.
Çalışma izinleri, çalışma izni kısıtlaması olmayan yabancılara, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanununa göre genelde belirli bir süreyle sınırlı olarak verilir. Ancak, uzun dönem oturma izni olan ve en az 8 yıl yasal çalışma izni bulunan yabancılara, süresiz çalışma izni verilmektedir.
 
3. Yabancı işçilerin asgari ücret hakkı
Yabancı çalışanların hakları arasında asgari ücret hakkı da bulunmaktadır. Ülkemizde 2024 yılında asgari ücret tutarı, brüt 20.002,50 ₺, net 17.002, 12 ₺ olarak belirlenmiştir. Bu artıştan, yabancı işçiler de etkilenmiştir. Yabancıların alacağı ücretler şu şekilde hesaplanacaktır;
⦁    
⦁    En üst düzey yabancı işçiye, 2024 yılı için belirlenen asgari ücret tutarının 6.5. katı olacak şekilde, 130.016,25 ₺ ödenecektir.,
⦁    Bu tutar, en alt düzey yabancı çalışan için ise 20.002,50 ₺ olacaktır.
 
4. Yabancı işçilerin işe iade hakkı
Yabancı çalışanların hakları arasında aynı Türk işçiler gibi işe iade hakkı da vardır. Çalışma iznine sahip yabancı işçiler İş Kanununda sayılan güvence ve haklara sahiptir. İş Kanununda işe iade hakkı düzenlenmiş, iş sözleşmesiyle çalışan yabancı çalışan da bu haktan yararlanabilmektedir. Buna göre işveren, yabancı işçinin iş sözleşmesini haksız nedenle sona erdirirse, yabancı işçinin işe iade hakkı olacak ve İş Mahkemesinde dava hakkı olacaktır.
İşe iade hakkını kullanabilmesi için;
⦁    Yabancı işçinin en az 6 aylık kıdeme sahip olması,
⦁    Yabancının işveren vekili olarak görevli olmaması,
⦁    İşverenin işyerinde en az 30 işçinin çalışması,
⦁    Yabancı işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışması,
⦁    işverenin sözleşmeyi, haksız bir sebeple sona erdirmesi gerekmektedir.
 
5. Yabancı işçilerin yıllık izin ve ara dinlenme hakları
Yabancı çalışanların hakları arasında yıllık izin ve ara dinlenme hakları da vardır. İşçinin, dinlenme hakkı Anayasa’da korunmaktadır. İşçi, çalıştığı süre boyunca gerek bedensel gerekse de ruhsal açıdan yorgun düşebilmektedir. Bu kapsamda yabancı ya da Türk işçi arasında  bir fark bulunmamaktadır. Bu nedenle yabancı işçinin de yeterince dinlenmesi, yapacağı işler için yeterli performansa ulaşabilmesi, yıpranmasına engel olması ve sağlığını koruması için izin kullanması gerekmektedir.
Çalışma izni bulunan yabancı işçinin, İş Kanununda öngörülen yıllık izin ve ara dinlenme hakkı bulunmaktadır. Kanunda işçilerin yıllık olarak ve gün içerisinde dinlenmeleri için süreler öngörülmektedir. Bu kapsamda en az 1 yıl çalışması karşılığında yıllık izne çıkabilecek ve Kanunda belirlenen şekilde günlük ve haftalık çalışma süresi dikkate alınarak ara dinleme hakkından faydalanabilecektir.
 
6. Yabancıların fazla çalışma ücreti hakkı
Yabancı çalışanların hakları arasında fazla çalışma ücreti alma hakları da vardır.Çalışma izni olan yabancı işçiler İş Kanunu kapsamındaki hak ve güvencelerden yararlandıkları için çalışma süreleri konusunda da aynı Türk işçiler gibi muamele görürler. İş Kanunu md. 63’te işçinin en fazla çalışabileceği süre belirlenmiştir. Buna göre yabancı işçinin haftalık olarak 45 saat çalıştırılabilmesi mümkündür. Bu süre aşıldığında işçinin fazla çalışma yaptığı kabul edilecek ve yabancı işçi, fazla çalışmalarının karşılığı olan ücretlerini işverenden talep edebilecektir. Diğer taraftan yabancı işçinin bazı hallerde en fazla çalışabileceği süreleri de aşmaması gerekecektir. Buna göre yabancı işçiler;
 
⦁    Günlük en fazla 11 saat çalıştırılabilirler,
⦁    Haftalık, en fazla, 66 saat çalıştırılabilirler,
⦁    Yıllık, en fazla mesai süresi, 270 saat olmalıdır,
⦁    Geceleri, en fazla çalıştırılabileceği süre, 7,5 saat olmalıdır.
 
İşverenin yabancı işçiyi bu sürelerden daha fazla çalıştırması durumunda, yabancı işçi, fazla mesai ücretine hak kazanacak ve işverenden bunu talep edebilecektir. Fakat, yabancı işçinin fazla çalışması, bu süreleri aştığı öne sürülerek, iş sözleşmesinin haklı nedene dayalı olarak feshi mümkün olabilecektir (istifa edebilecektir).  Böylece, işçinin şartları tutuyorsa, kıdem tazminatı alma hakkı da doğacak ve birikmiş diğer ücretler, fazla çalışma ücretleri gibi alacaklar da talep edilebilecektir.
 
7. Yabancı işçi için sigorta primi ödenir mi?
Yabancı işçi de diğer işçiler gibi sigortalı olma hakkına sahiptir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Kanununda kimlerin sigortalı sayılacağı belirtilmiştir. Kanunun 4. maddesine göre yasal çalışma izni bulunan yabancılar da sigortalı işçi statüsündedir. Yabancının da bu nedenle sigorta kapsamından faydalandırılması gerekmekte ve bu yükümlülüğe aykırı davranması halinde işverene idari para cezası uygulanmaktadır. Buna göre çalışma izni bulunan yabancı işçiyi çalıştıran işverenler, Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirimde bulunmalı ve yabancı işçisinin sigorta kaydını açtırmalıdır.
 
8. Yabancı işçinin, işten çıkarılması halinde çalışma izni iptal edilir mi?
Çalışma hakkı evrensel bir hak olup ülkemizde yabancıların çalışma hakkı korunmaktadır. Bu kapsamda belirli şartları taşıyan yabancılara çalışma izni verilmektedir. Yabancılar çalışma iznini belirli bir iş veya işleme üzerinden almaktadır. Bu nedenle yabancı işçilerin çalışma izni, bu iznin alındığı işin kapsamıyla sınırlandırılmış olup yabancı işçiler bu çalışma izniyle istedikleri başka herhangi bir işte çalışamamaktadır. Dolayısıyla Yabancı işçinin, işten çıkarılması halinde çalışma izni iptal edilecektir.
Yabancı işçi kendi isteğiyle işten ayrılırsa ya da işveren tarafından iş sözleşmesi sona erdirilirse çalışma izni iptal edilecektir. Dolaysıyla işçinin kendisinin istifa etmesi veya patronu tarafından işten çıkarılması arasında bir fark bulunmamakta ve her iki durumda da çalışma izni sona ermektedir. Bu nedenle yabancının yeni bir işte çalışmak istemesi halinde yeni bir çalışma izni başvurusu yapması gerekmektedir.
İşten ayrılan ya da işine son verilen yabancı işçinin çalışma izni, işverenin iptal başvurusu üzerine iptal edilebilir. Bu kapsamda işverenin imzaladığı ve yabancının işinden ayrıldığı tarihi ile ayrılma nedenini belirten bir dilekçeyle başvuru yapılır. Bu başvuru üzerine dilekçe işleme alınır ve yabancı işçinin çalışma izni iptal edilir.
 
9. Çalışma izni bulunmayan yabancı çalışan ve işverene ceza verilir mi?
Yabancı işçilerin çalışma izni alarak ülkemizde çalışabilmeleri mümkündür. Ancak, yasal bir çalışma izni başvurusu yapmadan ve bu belgeyi almayan yabancının çalışması ve çalıştırılması yasaklanmıştır. 4817 sayılı Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanunun 21. maddesinde çalışma izni bulunmadan çalışan yabancıya 500 ₺ idari para cezasının verileceği, bu yabancıyı çalıştırana da 5000 ₺ idari para cezası kesileceği belirtilmiştir. Bunun yanı sıra kanunda, yabancı işçinin eş ve çocuklarının konaklaması ve ülkelerine dönmesi için gereken giderler ile sağlık harcamalarının işveren tarafından karşılanması gerektiği belirtilmiştir.
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanununun 23. maddesinde de çalışma iznine sahip olmayan yabancıya ve çalıştıran işverene çeşitli idari para cezaları öngörülmektedir. Kanunun 23. maddesine göre yasal çalışma izni bulunmayan yabancının Göç idaresiyle ilişiği kesilerek, oturma izinleri de biteceğinden sınırdışına konu edilmeleri gerekecek ve ülkemize yeniden girişleri de engellenebilecektir.
 
10. Yabancı işçinin iş sözleşmesinin sona erdirilmesi?
Yabancı işçilerin iş sözleşmesinin sona ermesine ilişkin mevzuatta ayrı bir düzenleme bulunmamaktadır. Çalışma izinleri bulunan yabancılar, İş Kanunundaki güvence ve haklardan yararlandırğından haklı ya da geçersiz nedenlerle sözleşmeleri sona erdiğinde, kıdem ve ihbar tazminatı ile işe iade gibi haklara sahip olacaklardır. Bu kapsamda yabancı işçilerin hakları, aynı Türk vatandaşları gibidir. Ancak, çalışma izni bulunmayan ya da yenilenmeyen yabancı işçilere ilişkin İş Kanunu md. 25/4. fıkrada öngörülen düzenlemeye göre işverenin haklı fesih hakkı bulunmaktadır. Buna göre, yasal çalışma izni bulunmadığında yabancı işçiden kaynaklı bir zorlayıcı neden söz konusu olacak ve işveren haklı feshe gidebilecektir.
Yabancı işçinin işten çıkarılma nedeni ne olursa olsun Sosyal Sigortalar Kurumuna çıkış kodunun gönderilmesi gerekmektedir. Sigortalı yabancı çalışan, işten çıkartıldığında, çıkarılma nedeni olarak işveren tarafından gösterilen kodlar önemlidir. Örneğin yabancı sigortalı işçiler, belirli bazı kodlarla çıkışları yapıldığında işsizlik maaşı almaya hak kazanacaktır. Dolayısıyla kod konusunda aynı Türk vatandaşlarına uygulanan sistem yabancı işçilere de uygulanmaktadır.
 
11. Yabancı işçinin işsizlik maaşı alabilmesi mümkün mü?
İşveren tarafından işten çıkarılan ve çalışma izni bulunan sigortalı yabancı işsizler, yasada öngörülen koşulları sağlaması kaydıyla işsizlik maaşı alabilmektedir. Yabancı sigortalı işsizler, işsiz kaldıkları dönemde, belirli bir süre boyunca, kendileri ve ailelerinin asgari düzeyde geçimlerini sağlayabilmeleri için destek mahiyetindeki, işsizlik maaşını (işsizlik ödeneğini) alabilmektedir. Çalışma iznine sahip olması ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Kanununa göre sigorta kaydı açılmış ve sigorta primleri ödendikleri sürelerde yabancı işçinin de işsizlik ödeneği alma hakkı bulunmaktadır.
 
12. Yabancı işçinin emekli olabilme hakkı var mı?
Emeklilik her çalışanın hayal ettiği bir zaman dilimidir. Bireyler uzun dönemler çalışıp yorularak ilerleyen yaşlarında dinlenmek ve istedikleri aktiviteleri yapmak için emekli olma hayali kurmaktadır.  Çalışma iznine sahip yabancı işçilerin ülkemizde emekli olmalarına ilişkin mevzuatta herhangi bir düzenlemeye gidilmemiştir. Bu nedenle yabancı işçiler de ülkemiz vatandaşlarının emekli olabildikleri gibi emekli olma koşullarına sahip olmaları kaydıyla emekli olabilmektedir.
 
13. Yabancı işçinin kıdem tazminatı hakkı 
Yabancı çalışanların hakları arasında kıdem tazminatı isteme hakları da bulunmaktadır. Ülkemizde çalışma iznine sahip yabancılar İş Kanununda sayılan güvencelerden yararlanmaktadır. İş Kanunu kapsamında olanlar belirlenirken, 4. maddede, yabancı işçiye yönelik bir ayrıma gidilmemiştir. Buna göre iş sözleşmesiyle ülkemizde çalışan yabancılar da koşulları varsa, İş Kanununda öngörülen kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanacaktır. Diğer taraftan çalışma izni bulunan yabancı işçinin sigortasız olması halinde de kıdem ve ihbar tazminatı hakkı bulunmaktadır.
4857 sayılı İş Kanununa göre en az 1 yıllık çalışma süresini dolduran ve bir işverene bağımlı olarak çalışan yabancı işçi de kıdem tazminatı alabilir. İş sözleşmesi, kanunla belirlenen nedenlerden birisiyle sona erdiğinde, işveren tarafından yabancı işçi yahut mirasçılarına kıdem tazminatı verilmesi gerekmektedir.
Kıdem tazminatının hesaplanmasında yabancı işçinin, çalışmış olduğu süreler ve ücretleri dikkate alınmaktadır. Buna göre belirli koşullar altında iş akdi sona eren yabancı işçi, işbaşı yaptığı tarih itibariyle sözleşmesinin sona ermesine kadar iş sözleşmesinin devam etiği süreye bakılarak tazminat miktarı hesaplanacaktır. İşveren, tam yıl için yabancı işçiye, 30 günlük ücreti tutarınca ödeme yapmalıdır. Bir yıldan artan süreler açısından da aynı orana göre ödeme yapmalıdır.
İşveren, haklı bir nedenle, işten çıkarırsa yabancı işçi kıdem tazminatı alamayacaktır. Ancak yabancı işçi, Kanunun 24. maddesine göre haklı bir nedenle işten ayrılırsa kıdem tazminatı alabilecektir.
Yabancı işçi öldüğünde, aylık yahut toptan ödeme alma, yaşlılık haricinde yaşlılık aylığının bağlanması için belirlenen sigortalı olma süresi ile primlerini ödeme gün sayısını tamamlayıp kendi isteğiyle işinden ayrılması durumunda, kadın yabancı işçinin evlenmesi sonrasında 1 yıl içerisinde işinden ayrılması hallerdinde kıdem tazminatına hak kazanılacaktır.
 
14. Yabancı işçinin ihbar tazminatı hakkı
Yabancı çalışanların hakları arasında ihbar tazminatı da bulunmaktadır. İş Kanununa göre, iş sözleşmesi feshedilmek istendiğinde, yabancı işçi yahut işverenin, sözleşmenin diğer tarafına “ihbar süresi” ya da “ihbar öneli” olarak adlandırılan belirli bir süre tanınması gerekmektedir. İhbar süresi, yabancı işçinin çalışma süresinin uzunluğu dikkate alınarak verilmelidir. Bu sürelere uyulmadığında usulsüz fesih söz konusu olacak ve sözleşmeyi bu şekilde fesheden taraf, karşı tarafa ihbar tazminatı ödemekle sorumlu olacaktır.
 Kanunda belirtilen koşulların bulunması halinde, yabancı işçinin almış olduğu maaş ve çalışmış olduğu yıl (kıdemi) dikkate alınarak ihbar tazminatı hesaplanmaktadır. İş Kanunu md. 17/4. fıkra uyarınca, yabancı işçinin belirsiz süreli bir iş sözleşmesiyle çalışırken sözleşmesi feshedilirken, yasal bildirim sürelerine uymayan taraf, ihbar tazminatı ödemekle yükümlü olacaktır.  Buna göre kanunda öngörüldüğü şekilde, bildirim süresine uyulmaksızın, belirsiz süreli iş sözleşmesinin feshi halinde, sözleşmeyi fesheden taraf ( yabancı işçi ya da işveren) iş sözleşmesinin feshedildiği tarihteki (son giydirilmiş) brüt ücret tutarında ihbar tazminatı ödemek zorundadır.
 
15. Yabancı işçinin bir iş hukuku uyuşmazlığı karşısında Avukatla çalışması gerekli mi?
Çalışma izni bulunan yabancı işçiler de 4857 sayılı İş Kanununda sayılan güvence ve haklardan faydalanabilmektedir. Ülkemizde, iş mevzuatı iş sözleşmesinin zayıf tarafında bulunan işçinin korunması üzerine hazırlanmıştır. Bu kapsamda kanunun sağladığı hak ve güvenceler açısından yabancı işçi ile ülkemiz vatandaşları arasında bir fark bulunmamaktadır.
Yabancı işçinin bazı iş uyuşmazlıkları için dava açmadan önce arabulucuya gitmesi ve bir çözüme ulaşamazsa yargı yoluna gitmesi gerekmektedir. Bu nedenle yabancı işçinin yargılama sürecinde bir avukat yardımından istifade etmesi kendi yararına olacaktır. Örneğin yabancı işçi, işinden çıkarılması sonrasında yasal haklarına kavuşabilmesi için bir avukat yardımına başvurmaması halinde birtakım hatalar yahut ihmali işlemler (örneğin işsizlik kodunun yanlış bildirilmesi) dolayısıyla hak kayıpları yaşayabilecektir.
Oldukça karmaşık ve hukuki bilgi gerektiren iş hukuku uyuşmazlıklarının hukuksal zeminde ele alınması ve sürecin daha etkili takibi açısından hukuk büromuzda tecrübeli iş hukuku avukatları çalışmalarına devam etmektedir. Bu konuya ilişkin olarak hukuki yardım ihtiyacınızın olması halinde hukuk büromuzla doğrudan irtibat kurulması yeterli olacaktır.